Parte I
1. Quaesisti a me, Lucili, quid ita, si prouidentia
mundus ageretur, multa bonis uiris mala acciderent. Hoc commodius in contextu
operis redderetur, cum praeesse uniuersis prouidentiam probaremus et interesse
nobis deum; sed quoniam a toto particulam reuelli placet et unam contradictionem
manente lite integra soluere, faciam rem non difficilem, causam deorum agam. 2.
Superuacuum est in praesentia ostendere non sine aliquo custode tantum opus
stare nec hunc siderum coetum discursumque fortuiti impetus esse, et quae casus
incitat saepe turbari et cito arietare, hanc inoffensam uelocita tem procedere
aeternae legis imperio tantum rerum terra marique gestantem, tantum
clarissimorum luminum et ex disposito relucentium; non esse materiae errantis
hunc ordinem nec quae temere coierunt tanta arte pendere ut terrarum grauissimum
pondus sedeat inmotum et circa se properantis caeli fugam spectet, ut infusa
uallibus maria molliant terras nec ullum incrementum fluminum sentiant, ut ex
minimis seminibus nascantur ingentia. 3. Ne illa quidem quae uidentur confusa et
incerta, pluuias dico nubesque et elisorum fulminum iactus et incendia ruptis
montium uerticibus effusa, tremores labantis soli aliaque quae tumultuosa pars
rerum circa terras mouet, sine ratione, quamuis subita sint, accidunt, sed suas
et illa causas habent non minus quam quae alienis locis conspecta miraculo sunt,
ut in mediis fluctibus calentes aquae et noua insularum in uasto exilientium
mari spatia. 4. Iam vero si quis obseruauerit nudari litora pelago in se
recedente eademque intra exiguum tempus operiri, credet caeca quadam uolutatione
modo contrahi undas et introrsum agi, modo erumpere et magno cursu repetere
sedem suam, cum interim illae portionibus crescunt et ad horam ac diem subeunt
ampliores minoresque, prout illas lunare sidus elicuit, ad cuius arbitrium
oceanus exundat. Suo ista tempori reseruentur, eo quidem magis quod tu non
dubitas de prouidentia sed quereris. 5. In gratiam te reducam cum dis aduersus
optimos optimis. Neque enim rerum natura patitur ut umquam bona bonis noceant;
inter bonos uiros ac deos amicitia est conciliante uirtute. Amicitiam dico? immo
etiam necessitudo et similitudo, quoniam quidem bonus tempore tantum a deo
differt, discipulus eius aemulatorque et uera progenies, quam parens ille
magnificus, uirtutum non lenis exactor, sicut seueri patres, durius educat. 6.
Itaque cum uideris bonos uiros acceptosque dis laborare sudare, per arduum
escendere, malos autem lasciuire et uoluptatibus fluere, cogita filiorum nos
modestia delectari, uernularum licentia, illos disciplina tristiori contineri,
horum ali audaciam. Idem tibi de deo liqueat: bonum uirum in deliciis non habet,
experitur indurat, sibi illum parat.
Parte seconda
´Quare multa bonis uiris aduersa eueniunt?´ Nihil accidere bono uiro
mali potest: non miscentur contraria. Quemadmodum tot amnes, tantum superne
deiectorum imbrium, tanta medicatorum uis fontium non mutant saporem maris, ne
remittunt quidem, ita aduersarum impetus rerum uiri fortis non uertit animum:
manet in statu et quidquid euenit in suum colorem trahit; est enim omnibus
externis potentior. 2. Nec hoc dico, non sentit illa, sed uincit, et alioqui
quietus placidusque contra incurrentia attollitur. Omnia aduersa exercitationes
putat. Quis autem, uir modo et erectus ad honesta, non est laboris adpetens
iusti et ad officia cum periculo promptus? Cui non industrio otium poena est? 3.
Athletas uidemus, quibus uirium cura est, cum fortissimis quibusque confligere
et exigere ab iis per quos certamini praeparantur ut totis contra ipsos uiribus
utantur; caedi se uexarique patiuntur et, si non inueniunt singulos pares,
pluribus simul obiciuntur. 4. Marcet sine aduersario uirtus: tunc apparet quanta
sit quantumque polleat, cum quid possit patientia ostendit. Scias licet idem
uiris bonis esse faciendum, ut dura ac difficilia non reformident nec de fato
querantur, quidquid accidit boni consulant, in bonum uertant; non quid sed
quemadmodum feras interest. 5. Non uides quanto aliter patres, aliter matres
indulgeant? illi excitari iubent liberos ad studia obeunda mature, feriatis
quoque diebus non patiuntur esse otiosos, et sudorem illis et interdum lacrimas
excutiunt; at matres fouere in sinu, continere in umbra uolunt, numquam
contristari, numquam flere, numquam laborare. 6. Patrium deus habet aduersus
bonos uiros animum et illos fortiter amat et ´operibus´ inquit ´doloribus damnis
exagitentur, ut uerum colligant robur.´ Languent per inertiam saginata nec
labore tantum sed motu et ipso sui onere deficiunt. Non fert ullum ictum inlaesa
felicitas; at cui adsidua fuit cum incommodis suis rixa, callum per iniurias
duxit nec ulli malo cedit, sed etiam si cecidit de genu pugnat. 7. Miraris tu,
si deus ille bonorum amantissimus, qui illos quam optimos esse atque
excellentissimos uult, fortunam illis cum qua exerceantur adsignat? Ego uero non
miror, si aliquando impetum capiunt spectandi magnos uiros conluctantis cum
aliqua calamitate. 8. Nobis interdum uoluptati est, si adulescens constantis
animi inruentem feram uenabulo excepit, si leonis incursum interritus pertulit,
tantoque hoc spectaculum est gratius quanto id honestior fecit. Non sunt ista
quae possint deorum in se uultum conuertere, puerilia et humanae oblectamenta
leuitatis: 9. Ecce spectaculum dignum ad quod respiciat intentus operi suo deus,
ecce par deo dignum, uir fortis cum fortuna mala compositus, utique si et
prouocauit. Non uideo, inquam, quid habeat in terris Iuppiter pulchrius, si
conuertere animum uelit, quam ut spectet Catonem iam partibus non semel
fractis stantem nihilo minus inter ruinas publicas rectum. 10. ´Licet´ inquit
´omnia in unius dicionem concesserint, custodiantur legionibus terrae, classibus
maria, Caesarianus portas miles obsideat, Cato qua exeat habet: una manu latam
libertati uiam faciet. Ferrum istud, etiam ciuili bello purum et innoxium, bonas
tandem ac nobiles edet operas: libertatem quam patriae non potuit Catoni dabit.
Aggredere, anime, diu meditatum opus, eripe te rebus humanis. Iam Petreius et
Iuba concucurrerunt iacentque alter alterius manu caesi, fortis et egregia fati
conuentio, sed quae non deceat magnitudinem nostram: tam turpe est Catoni mortem
ab ullo petere quam uitam.´ 11. Liquet mihi cum magno spectasse gaudio deos, dum
ille uir, acerrimus sui uindex, alienae saluti consulit et instruit discedentium
fugam, dum studia etiam nocte ultima tractat, dum gladium sacro pectori infigit,
dum uiscera spargit et illam sanctissimam animam indignamque quae ferro
contaminaretur manu educit. 12. Inde crediderim fuisse parum certum et efficax
uulnus: non fuit dis inmortalibus satis spectare Catonem semel; retenta ac
reuocata uirtus est ut in difficiliore parte se ostenderet; non enim tam magno
animo mors initur quam repetitur. Quidni libenter spectarent alumnum suum tam
claro ac memorabili exitu euadentem? mors illos consecrat quorum exitum et qui
timent laudant.
Parte terza
Sed iam procedente
oratione ostendam quam non sint quae uidentur mala: nunc illud dico, ista quae
tu uocas aspera, quae aduersa et abominanda, primum pro ipsis esse quibus
accidunt, deinde pro uniuersis, quorum maior dis cura quam singulorum est, post
hoc uolentibus accidere ac dignos malo esse si nolint. His adiciam fato ista sic
ire et eadem lege bonis euenire qua sunt boni. Persuadebo deinde tibi ne umquam
boni uiri miserearis; potest enim miser dici, non potest esse. 2. Difficillimum
ex omnibus quae proposui uidetur quod primum dixi, pro ipsis esse quibus
eueniunt ista quae horremus ac tremimus. ´Pro ipsis est´ inquis ´in exilium
proici, in egestatem deduci, liberos coniugem ecferre, ignominia adfici,
debilitari?´ Si miraris haec pro aliquo esse, miraberis quosdam ferro et igne
curari, nec minus fame ac siti. Sed si cogitaueris tecum remedii causa quibusdam
et radi ossa et legi et extrahi uenas et quaedam amputari membra quae sine
totius pernicie corporis haerere non poterant, hoc quoque patieris probari tibi,
quaedam incommoda pro iis esse quibus accidunt, tam mehercules quam quaedam quae
laudantur atque adpetuntur contra eos esse quos delectauerunt, simillima
cruditatibus ebrietatibusque et ceteris quae necant per uoluptatem. 3. Inter
multa magnifica Demetri nostri et haec uox est, a qua recens sum; sonat adhuc et
uibrat in auribus meis: ´nihil´ inquit ´mihi uidetur infelicius eo cui nihil
umquam euenit aduersi.´ Non licuit enim illi se experiri. Vt ex uoto illi
fluxerint omnia, ut ante uotum, male tamen de illo di iudicauerunt: indignus
uisus est a quo uinceretur aliquando fortuna, quae ignauissimum quemque refugit,
quasi dicat: ´quid ergo? istum mihi aduersarium adsumam? Statim arma summittet;
non opus est in illum tota potentia mea, leui comminatione pelletur, non potest
sustinere uultum meum. Alius circumspiciatur cum quo conferre possimus manum:
pudet congredi cum homine uinci parato. 4. ´ Ignominiam iudicat gladiator cum
inferiore componi et scit eum sine gloria uinci qui sine periculo uincitur. Idem
facit fortuna: fortissimos sibi pares quaerit, quosdam fastidio transit.
Contumacissimum quemque et rectissimum adgreditur, aduersus quem uim suam
intendat: ignem experitur in Mucio, paupertatem in Fabricio, exilium in Rutilio,
tormenta in Regulo, uenenum in Socrate, mortem in Catone. Magnum exemplum nisi
mala fortuna non inuenit. 5. Infelix est Mucius quod dextra ignes hostium premit
et ipse a se exigit erroris sui poenas, quod regem quem armata manu non potuit
exusta fugat? Quid ergo? felicior esset, si in sinu amicae foueret manum? 6.
Infelix est Fabricius quod rus suum, quantum a re publica uacauit, fodit? quod
bellum tam cum Pyrrho quam cum diuitiis gerit? quod ad focum cenat illas ipsas
radices et herbas quas in repurgando agro triumphalis senex uulsit? Quid ergo?
felicior esset, si in uentrem suum longinqui litoris pisces et peregrina aucupia
congereret, si conchyliis superi atque inferi maris pigritiam stomachi
nausiantis erigeret, si ingenti pomorum strue cingeret primae formae feras,
captas multa caede uenantium? 7. Infelix est Rutilius quod qui illum damnauerunt
cau sam dicent omnibus saeculis? quod aequiore animo passus est se patriae eripi
quam sibi exilium? quod Sullae dictatori solus aliquid negauit et reuocatus
tantum non retro cessit et longius fugit? ´Viderint´ inquit ´isti quos Romae
deprehendit felicitas tua: uideant largum in foro sanguinem et supra Seruilianum
lacum (id enim proscriptionis Sullanae spoliarium est) senatorum capita et
passim uagantis per urbem percussorum greges et multa milia ciuium Romanorum uno
loco post fidem, immo per ipsam fidem trucidata; uideant ista qui exulare non
possunt.´8. Quid ergo? felix est L. Sulla quod illi descendenti ad forum gladio
summouetur, quod capita sibi consularium uirorum patitur ostendi et pretium
caedis per quaestorem ac tabulas publicas numerat? Et haec omnia facit ille,
ille qui legem Corneliam tulit. 9. Veniamus ad Regulum: quid illi fortuna nocuit
quod illum documentum fidei, documentum patientiae fecit? Figunt cutem claui et
quocumque fatigatum corpus reclinauit, uulneri incumbit; in perpetuam uigiliam
suspensa sunt lumina: quanto plus tormenti tanto plus erit gloriae. Vis scire
quam non paeniteat hoc pretio aestimasse uirtutem? refige illum et mitte in
senatum: eandem sententiam dicet. 10. Feliciorem ergo tu Maecenatem putas, cui
amoribus anxio et morosae uxoris cotidiana repudia deflenti somnus per
symphoniarum cantum ex longinquo lene resonantium quaeritur? Mero se licet
sopiat et aquarum fragoribus auocet et mille uoluptatibus mentem anxiam fallat,
tam uigilabit in pluma quam ille in cruce; sed illi solacium est pro honesto
dura tolerare et ad causam a patientia respicit, hunc uoluptatibus marcidum et
felicitate nimia laborantem magis iis quae patitur uexat causa patiendi. 11. Non
usque eo in possessionem generis humani uitia uenerunt ut dubium sit an
electione fati data plures nasci Reguli quam Maecenates uelint; aut si quis
fuerit qui audeat dicere Maecenatem se quam Regulum nasci maluisse, idem iste,
taceat licet, nasci se Terentiam maluit. 12. Male tractatum Socratem iudicas
quod illam potionem publice mixtam non aliter quam medicamentum inmortalitatis
obduxit et de morte disputauit usque ad ipsam? Male cum illo actum est quod
gelatus est sanguis ac paulatim frigore inducto uenarum uigor constitit? 13.
Quanto magis huic inuidendum est quam illis quibus gemma ministratur, quibus
exoletus omnia pati doctus exsectae uirilitatis aut dubiae suspensam auro niuem
diluit! Hi quidquid biberunt uomitu remetientur tristes et bilem suam
regustantes, at ille uenenum laetus et libens hauriet. 14. Quod ad Catonem
pertinet, satis dictum est, summam que illi felicitatem contigisse consensus
hominum fatebitur, quem sibi rerum natura delegit cum quo metuenda conlideret.
´Inimicitiae potentium graues sunt: opponatur simul Pompeio, Caesari, Crasso.
Graue est a deterioribus honore anteiri: Vatinio postferatur. Graue est
ciuilibus bellis interesse: toto terrarum orbe pro causa bona tam infeliciter
quam pertinaciter militet. Graue est manus sibi adferre: faciat. Quid per haec
consequar? ut omnes sciant non esse haec mala quibus ego dignum Catonem
putaui.´
