I.1 Maior pars mortalium Pauline de naturae malignitate conqueritur quod in
exiguum aevi gignimur quod haec tam velociter tam rapide dati nobis temporis
spatia decurrant adeo ut exceptis admodum pacis ceteros in ipso vitae apparatu
vita destituat. Nec huic publico ut opinantur malo turba tantum et imprudens
vulgus ingemuit; clarorum quoque virorum hic affectus querellas evocavit. 2 Inde
illa maximi medicorum exclamatio est: "vitam brevem esse longam artem". Inde
Aristotelis cum rerum natura exigentis minime conveniens sapienti viro lis:
"aetatis illam animalibus tantum indulsisse ut quina aut dena saecula educerent
homini in tam multa ac magna genito tanto citeriorem terminum stare." 3 Non
exiguum temporis habemus sed multum perdidimus. Satis longa vita et in maximarum
rerum consummationem large data est si tota bene collocaretur; sed ubi per luxum
ac neglegentiam diffluit ubi nulli bonae rei impenditur ultima demum necessitate
cogente quam ire non intelleximus transisse sentimus. 4 Ita est: non accipimus
brevem vitam sed fecimus nec inopes eius sed prodigi sumus. Sicut amplae et
regiae opes ubi ad malum dominum pervenerunt momento dissipantur at quamvis
modicae si bono custodi traditae sunt usu crescunt: ita aetas nostra bene
disponenti multum patet.
II. 1 Quid de rerum natura querimur? Illa se
benigne gessit: vita si uti scias longa est. [At] alium insatiabilis tenet
avaritia; alium in supervacuis laboribus operosa sedulitas; alius vino madet
alius inertia torpet; alium defetigat ex alienis iudiciis suspensa semper
ambitio alium mercandi praeceps cupiditas circa omnis terras omnia maria spe
lucri ducit; quosdam torquet cupido militiae numquam non aut alienis periculis
intentos aut suis anxios; sunt quos ingratus superiorum cultus voluntaria
servitute consumat; 2 multos aut affectatio alienae formae aut suae querella
detinuit; plerosque nihil certum sequentis vaga et inconstans et sibi displicens
levitas per nova consilia iactavit; quibusdam nihil quo cursum derigant placet
sed marcentis oscitantisque fata deprendunt adeo ut quod apud maximum poetarum
more oraculi dictum est verum esse non dubitem: "Exigua pars est vitae qua
vivimus. Ceterum quidem omne spatium non vita sed tempus est. 3 Urgent et
circumstant vitia undique nec resurgere aut in dispectum veri attollere oculos
sinunt. Et immersos et in cupiditatem infixos premunt numquam illis recurrere ad
se licet. Si quando aliqua fortuito quies contigit velut profundo mari in quo
post ventum quoque volutatio est fluctuantur nec umquam illis a cupiditatibus
suis otium stat. 4 De istis me putas dicere quorum in confesso mala sunt? Aspice
illos ad quorum felicitatem concurritur:bonis suis effocantur. Quam multis
divitiae graves sunt! Quam multorum eloquentia et cotidiana ostentandi ingenii
sollicitatio sanguinem educit! Quam multi continuis voluptatibus pallent! Quam
multis nihil liberi relinquit circumfusus clientium populus! Omnis denique istos
ab infimis usque ad summos pererra: hic advocat hic adest ille periclitatur ille
defendit ille iudicat nemo se sibi vindicat alius in alium consumitur. Interroga
de istis quorum nomina ediscuntur his illos dinosci videbis notis: ille illius
ius cultor est hic illius; suus nemo est. 5 Deinde dementissima quorundam
indignatio est: queruntur de superiorum fastidio quod ipsis adire volentibus non
vacaverint! Audet quisquam de alterius superbia queri qui sibi ipse numquam
vacat? Ille tamen te quisquis es insolenti quidem vultu sed aliquando respexit
ille aures suas ad tua verba demisit ille te ad latus suum recepit: tu non
inspicere te umquam non audire dignatus es. Non est itaque quod ista officia
cuiquam imputes quoniam quidem cum illa faceres non esse cum alio volebas sed
tecum esse non poteras.
III. 1 Omnia licet quae umquam ingenia fulserunt
in hoc unum consentiant numquam satis hanc humanarum mentium caliginem
mirabuntur: praedia sua occupari a nullo patiuntur et si exigua contentio est de
modo finium ad lapides et arma discurrunt; in vitam suam incedere alios sinunt
immo vero ipsi etiam possessores eius futuros inducunt; nemo invenitur qui
pecuniam suam dividere velit vitam unusquisque quam multis distribuit! Adstricti
sunt in continendo patrimonio simul ad iacturam temporis ventum est profusissimi
in eo cuius unius honesta avaritia est. 2 Libet itaque ex seniorum turba
comprendere aliquem: "Pervenisse te ad ultimum aetatis humanae videmus
centesimus tibi vel supra premitur annus: agedum ad computationem aetatem tuam
revoca. Duc quantum ex isto tempore creditor quantum amica quantum rex quantum
cliens abstulerit quantum lis uxoria quantum servorum coercitio quantum
officiosa per urbem discursatio; adice morbos quos manu fecimus adice quod et
sine usu iacuit: videbis te pauciores annos habere quam numeras. 3 Repete
memoria tecum quando certus consilii fueris quotus quisque dies ut destinaveras
recesserit quando tibi usus tui fuerit quando in statu suo vultus quando animus
intrepidus quid tibi in tam longo aevo facti operis sit quam multi vitam tuam
diripuerint te non sentiente quid perderes quantum vanus dolor stulta laetitia
avida cupiditas blanda conversatio abstulerit quam exiguum tibi de tuo relictum
sit: intelleges te immaturum mori." 4 Quid ergo est in causa? Tamquam semper
victuri vivitis numquam vobis fragilitas vestra succurrit non observatis quantum
iam temporis transierit; velut ex pleno et abundanti perditis cum interim
fortasse ille ipse qui alicui vel homini vel rei donatur dies ultimus sit. Omnia
tamquam mortales timetis omnia tamquam immortales concupiscitis. 5 Audies
plerosque dicentes: "A quinquagesimo anno in otium secedam sexagesimus me annus
ab officiis dimittet." Et quem tandem longioris vitae praedem accipis? Quis ista
sicut disponis ire patietur? Non pudet te reliquias vitae tibi reservare et id
solum tempus bonae menti destinare quod in nullam rem conferri possit? Quam
serum est tunc vivere incipere cum desinendum est? Quae tam stulta mortalitatis
oblivio in quinquagesimum et sexagesimum annum differre sana consilia et inde
velle vitam inchoare quo pauci perduxerunt?
IV. 1 Potentissimis et in
altum sublatis hominibus excidere voces videbis quibus otium optent laudent
omnibus bonis suis praeferant. Cupiunt interim ex illo fastigio suo si tuto
liceat descendere; nam ut nihil extra lacessat aut quatiat in se ipsa fortuna
ruit. 2 Divus Augustus cui dii plura quam ulli praestiterunt non desiit quietem
sibi precari et vacationem a re publica petere; omnis eius sermo ad hoc semper
revolutus est ut speraret otium: hoc labores suos etiam si falso dulci tamen
oblectabat solacio aliquando se victurum sibi. 3 In quadam ad senatum missa
epistula cum requiem suam non vacuam fore dignitatis nec a priore gloria
discrepantem pollicitus esset haec verba inveni: "Sed ista fieri speciosius quam
promitti possunt. Me tamen cupido temporis optatissimi mihi provexit ut quoniam
rerum laetitia moratur adhuc praeciperem aliquid voluptatis ex verborum
dulcedine." 4 Tanta visa est res otium ut illam quia usu non poterat cogitatione
praesumeret. Qui omnia videbat ex se uno pendentia qui hominibus gentibusque
fortunam dabat illum diem laetissimus cogitabat quo magnitudinem suam exueret. 5
Expertus erat quantum illa bona per omnis terras fulgentia sudoris exprimerent
quantum occultarum sollicitudinum tegerent: cum civibus primum deinde cum
collegis novissime cum affinibus coactus armis decernere mari terraque sanguinem
fudit. Per Macedoniam Siciliam Aegyptum Syriam Asiamque et omnis prope oras
bello circumactus Romana caede lassos exercitus ad externa bella convertit. Dum
Alpes pacat immixtosque mediae paci et imperio hostes perdomat dum [ut] ultra
Rhenum et Euphraten et Danuvium terminos movet in ipsa urbe Murenae Caepionis
Lepidi Egnati aliorum in eum mucrones acuebantur. 6 Nondum horum effugerat
insidias: filia et tot nobiles iuvenes adulterio velut sacramento adacti iam
infractam aetatem territabant Paulusque et iterum timenda cum Antonio mulier.
Haec ulcera cum ipsis membris absciderat: alia subnascebantur; velut grave multo
sanguine corpus parte semper aliqua rumpebatur. Itaque otium optabat in huius
spe et cogitatione labores eius residebant hoc votum erat eius qui voti compotes
facere poterat.
V. 1 M. Cicero inter Catilinas Clodios iactatus
Pompeiosque et Crassos partim manifestos inimicos partim dubios amicos dum
fluctuatur cum re publica et illam pessum euntem tenet novissime abductus nec
secundis rebus quietus nec adversarum patiens quotiens illum ipsum consulatum
suum non sine causa sed sine fine laudatum detestatur! 2 Quam flebiles voces
exprimit in quadam ad Atticum epistula iam victo patre Pompeio adhuc filio in
Hispania fracta arma refovente! "Quid agam" inquit hic quaeris? Moror in
Tusculano meo semiliber. Alia deinceps adicit quibus et priorem aetatem
complorat et de praesenti queritur et de futura desperat. 3 Semiliberum se dixit
Cicero: at me hercules numquam sapiens in tam humile nomen procedet numquam
semiliber erit integrae semper libertatis et solidae solutus et sui iuris et
altior ceteris. Quid enim supra eum potest esse qui supra fortunam est?
VI. 1 Livius Drusus vir acer et vehemens cum leges novas et mala
Gracchana movisset stipatus ingenti totius Italiae coetu exitum rerum non
pervidens quas nec agere licebat nec iam liberum erat semel incohatas relinquere
exsecratus inquietam a primordiis vitam dicitur dixisse: uni sibi ne puero
quidem umquam ferias contigisse. Ausus est enim et pupillus adhuc et
praetextatus iudicibus reos commendare et gratiam suam foro interponere tam
efficaciter quidem ut quaedam iudicia constet ab illo rapta. 2 Quo non erumperet
tam immatura ambitio? Scires in malum ingens et privatum et publicum evasuram
tam praecoquem audaciam. Sero itaque querebatur nullas sibi ferias contigisse a
puero seditiosus et foro gravis. Disputatur an ipse sibi manus attulerit; subito
enim vulnere per inguen accepto collapsus est aliquo dubitante an mors eius
voluntaria esset nullo an tempestiva. 3 Supervacuum est commemorare plures qui
cum aliis felicissimi viderentur ipsi in se verum testimonium dixerunt perosi
omnem actum annorum suorum; sed his querellis nec alios mutaverunt nec se ipsos:
nam cum verba eruperunt affectus ad consuetudinem relabuntur. 4 Vestra me
hercules vita licet supra mille annos exeat in artissimum contrahetur: ista
vitia nullum non saeculum devorabunt; hoc vero spatium quod quamvis natura
currit ratio dilatat cito vos effugiat necesse est; non enim apprenditis nec
retinetis vel ocissimae omnium rei moram facitis sed abire ut rem supervacuam ac
reparabilem sinitis.
VII. 1 In primis autem et illos numero qui nulli
rei nisi vino ac libidini vacant; nulli enim turpius occupati sunt. Ceteri etiam
si vana gloriae imagine teneantur speciose tamen errant; licet avaros mihi licet
iracundos enumeres vel odia exercentes iniusta vel bella omnes isti virilius
peccant: in ventrem ac libidinem proiectorum inhonesta tabes est. 2 Omnia
istorum tempora excute aspice quam diu computent quam diu insidientur quam diu
timeant quam diu colant quam diu colantur quantum vadimonia sua atque aliena
occupent quantum convivia quae iam ipsa officia sunt: videbis quemadmodum illos
respirare non sinant vel mala sua vel bona. 3 Denique inter omnes convenit
nullam rem bene exerceri posse ab homine occupato non eloquentiam non liberales
disciplinas quando districtus animus nihil altius recipit sed omnia velut
inculcata respuit. Nihil minus est hominis occupati quam vivere: nullius rei
difficilior scientia est. Professores aliarum artium vulgo multique sunt quasdam
vero ex his pueri admodum ita percepisse visi sunt ut etiam praecipere possent:
vivere tota vita discendum est et quod magis fortasse miraberis tota vita
discendum est mori. 4 Tot maximi viri relictis omnibus impedimentis cum divitiis
officiis voluptatibus renuntiassent hoc unum in extremam usque aetatem egerunt
ut vivere scirent; plures tamen ex his nondum se scire confessi vita abierunt
nedum ut isti sciant. 5 Magni mihi crede et supra humanos errores eminentis viri
est nihil ex suo tempore delibari sinere et ideo eius vita longissima est quia
quantumcumque patuit totum ipsi vacavit. Nihil inde incultum otiosumque iacuit
nihil sub alio fuit neque enim quicquam repperit dignum quod cum tempore suo
permutaret custos eius parcissimus. Itaque satis illi fuit: iis vero necesse est
defuisse ex quorum vita multum populus tulit. 6 Nec est quod putes hinc illos
aliquando non intellegere damnum suum: plerosque certe audies ex iis quos magna
felicitas gravat inter clientium greges aut causarum actiones aut ceteras
honestas miserias exclamare interdum: "Vivere mihi non licet." 7 Quidni non
liceat? Omnes illi qui te sibi advocant tibi abducunt. Ille reus quot dies
abstulit? Quot ille candidatus? Quot illa anus efferendis heredibus lassa? Quot
ille ad irritandam avaritiam captantium simulatus aeger? Quot ille potentior
amicus qui vos non in amicitiam sed in apparatu habet? Dispunge inquam et
recense vitae tuae dies: videbis paucos admodum et reiculos apud te resedisse. 8
Assecutus ille quos optaverat fasces cupit ponere et subinde dicit: "Quando hic
annus praeteribit?" Facit ille ludos quorum sortem sibi obtingere magno
aestimavit: "Quando" inquit istos effugiam? Diripitur ille toto foro patronus et
magno concursu omnia ultra quam audiri potest complet: "Quando" inquit res
proferentur? Praecipitat quisque vitam suam et futuri desiderio laborat
praesentium taedio. 9 At ille qui nullum non tempus in usus suos confert qui
omnes dies tamquam ultimum ordinat nec optat crastinum nec timet. Quid enim est
quod iam ulla hora novae voluptatis possit afferre? Omnia nota omnia ad
satietatem percepta sunt. De cetero fors fortuna ut volet ordinet: vita iam in
tuto est. Huic adici potest detrahi nihil et adici sic quemadmodum saturo iam ac
pleno aliquid cibi: quod nec desiderat [et] capit. 10 Non est itaque quod
quemquam propter canos aut rugas putes diu vixisse: non ille diu vixit sed diu
fuit. Quid enim si illum multum putes navigasse quem saeva tempestas a portu
exceptum huc et illuc tulit ac vicibus ventorum ex diverso furentium per eadem
spatia in orbem egit? Non ille multum navigavit sed multum iactatus est.
VIII. 1 Mirari soleo cum video aliquos tempus petentes et eos qui
rogantur facillimos; illud uterque spectat propter quod tempus petitum est ipsum
quidem neuter: quasi nihil petitur quasi nihil datur. Re omnium pretiosissima
luditur; fallit autem illos quia res incorporalis est quia sub oculos non venit
ideoque vilissima aestimatur immo paene nullum eius pretium est. 2 Annua
congiaria homines carissime accipiunt et illis aut laborem aut operam aut
diligentiam suam locant: nemo aestimat tempus; utuntur illo laxius quasi
gratuito. At eosdem aegros vide si mortis periculum propius admotum est
medicorum genua tangentes si metuunt capitale supplicium omnia sua ut vivant
paratos impendere! Tanta in illis discordia affectuum est! 3 Quodsi posset
quem-admodum praeteritorum annorum cuiusque numerus proponi sic futurorum
quomodo illi qui paucos viderent superesse trepidarent quomodo illis parcerent!
Atqui facile est quamuis exiguum dispensare quod certum est; id debet servari
diligentius quod nescias quando deficiat. 4 Nec est tamen quod putes illos
ignorare quam cara res sit: dicere solent eis quos valdissime diligunt paratos
se partem annorum suorum dare: dant nec intellegunt: dant autem ita ut sine
illorum incremento sibi detrahant. Sed hoc ipsum an detrahant nesciunt; ideo
tolerabilis est illis iactura detrimenti latentis. 5 Nemo restituet annos nemo
iterum te tibi reddet. Ibit qua coepit aetas nec cursum suum aut revocabit aut
supprimet; nihil tumultuabitur nihil admonebit velocitatis suae: tacita labetur.
Non illa se regis imperio non favore populi longius proferet: sicut missa est a
primo die curret nusquam devertetur nusquam remorabitur. Quid fiet? Tu occupatus
es vita festinat; mors interim aderit cui velis nolis vacandum est.
