IX. 1 Potestne quicquam stultius esse quam quorundam sensus hominum eorum
dico qui prudentiam iactant? Operosius occupati sunt. Ut melius possint vivere
impendio vitae vitam instruunt. Cogitationes suas in longum ordinant; maxima
porro vitae iactura dilatio est: illa primum quemque extrahit diem illa eripit
praesentia dum ulteriora promittit. Maximum vivendi impedimentum est exspectatio
quae pendet ex crastino perdit hodiernum. Quod in manu fortunae positum est
disponis quod in tua dimittis. Quo spectas? Quo te extendis? Omnia quae ventura
sunt in incerto iacent: protinus vive. 2 Clamat ecce maximus vates et velut
divino horrore instinctus salutare carmen canit: 'Optima quaeque dies miseris
mortalibus aevi prima fugit.' "Quid cunctaris?" inquit Quid cessas? Nisi occupas
fugit. Et cum occupaveris tamen fugiet: itaque cum celeritate temporis utendi
velocitate certandum est et velut ex torrenti rapido nec semper ituro cito
hauriendum. 3 Hoc quoque pulcherrime ad exprobrandam infinitam cogitationem quod
non optimam quamque aetatem sed diem dicit. Quid securus et in tanta temporum
fuga lentus menses tibi et annos in longam seriem utcumque aviditati tuae visum
est exporrigis? De die tecum loquitur et de hoc ipso fugiente. 4 Num dubium est
ergo quin prima quaeque optima dies fugiat mortalibus miseris id est occupatis?
Quorum puerilis adhuc animos senectus opprimit ad quam imparati inermesque
perveniunt; nihil enim provisum est: subito in illam necopinantes inciderunt
accedere eam cotidie non sentiebant. 5 Quemadmodum aut sermo aut lectio aut
aliqua intentior cogitatio iter facientis decipit et pervenisse ante sciunt quam
appropinquasse sic hoc iter vitae assiduum et citatissimum quod vigilantes
dormientesque eodem gradu facimus occupatis non apparet nisi in fine.
X. 1 Quod proposui si in partes velim et argumenta diducere multa
mihi occurrent per quae probem brevissimam esse occupatorum vitam. Solebat
dicere Fabianus non ex his cathedrariis philosophis sed ex veris et antiquis
contra affectus impetu non subtilitate pugnandum nec minutis vulneribus sed
incursu avertendam aciem . Non probabat cavillationes: "enim contundi debere non
vellicari." Tamen ut illis error exprobretur suus docendi non tantum deplorandi
sunt. 2 In tria tempora vita dividitur: quod fuit quod est quod futurum est. Ex
his quod agimus breve est quod acturi sumus dubium quod egimus certum. Hoc est
enim in quod fortuna ius perdidit quod in nullius arbitrium reduci potest. 3 Hoc
amittunt occupati; nec enim illis vacat praeterita respicere et si vacet
iniucunda est paenitendae rei recordatio. Inviti itaque ad tempora male exacta
animum revocant nec audent ea retemptare quorum vitia etiam quae aliquo
praesentis voluptatis lenocinio surripiebantur retractando patescunt. Nemo nisi
quoi omnia acta sunt sub censura sua quae numquam fallitur libenter se in
praeteritum retorquet: 4 ille qui multa ambitiose concupiit superbe contempsit
impotenter vicit insidiose decepit avare rapuit prodige effudit necesse est
memoriam suam timeat. Atqui haec est pars temporis nostri sacra ac dedicata
omnis humanos casus supergressa extra regnum fortunae subducta quam non inopia
non metus non morborum incursus exagitet; haec nec turbari nec eripi potest;
perpetua eius et intrepida possessio est. Singuli tantum dies et hi per momenta
praesentes sunt; at praeteriti temporis omnes cum jusseritis aderunt ad
arbitrium tuum inspici se ac detineri patientur quod facere occupatis non vacat.
5 Securae et quietae mentis est in omnes vitae suae partes discurrere;
occupatorum animi velut sub iugo sint flectere se ac respicere non possunt. Abit
igitur vita eorum in profundum; et ut nihil prodest licet quantumlibet ingeras
si non subest quod excipiat ac servet sic nihil refert quantum temporis detur si
non est ubi subsidat: per quassos foratosque animos transmittitur. 6 Praesens
tempus brevissimum est adeo quidem ut quibusdam nullum videatur; in cursu enim
semper est fluit et praecipitatur; ante desinit esse quam venit nec magis moram
patitur quam mundus aut sidera quorum irrequieta semper agitatio numquam in
eodem vestigio manet. Solum igitur ad occupatos praesens pertinet tempus quod
tam breve est ut arripi non possit et id ipsum illis districtis in multa
subducitur.
XI. 1 Denique vis scire quam non diu vivant? Vide quam
cupiant diu vivere. Decrepiti senes paucorum annorum accessionem votis
mendicant: minores natu se ipsos esse fingunt; mendacio sibi blandiuntur et tam
libenter se fallunt quam si una fata decipiant. Iam vero cum illos aliqua
imbecillitas mortalitatis admonuit quemadmodum paventes moriuntur non tamquam
exeant de vita sed tamquam extrahantur. Stultos se fuisse ut non vixerint
clamitant et si modo evaserint ex illa valetudine in otio victuros; tunc quam
frustra paraverint quibus non fruerentur quam in cassum omnis ceciderit labor
cogitant. 2 At quibus vita procul ab omni negotio agitur quidni spatiosa sit?
Nihil ex illa delegatur nihil alio atque alio spargitur nihil inde fortunae
traditur nihil neglegentia interit nihil largitione detrahitur nihil supervacuum
est: tota ut ita dicam in reditu est. Quantulacumque itaque abunde sufficit et
ideo quandoque ultimus dies venerit non cunctabitur sapiens ire ad mortem certo
gradu.
XII. 1 Quaeris fortasse quos occupatos vocem? Non est quod me
solos putes dicere quos a basilica immissi demum canes eiciunt quos aut in sua
vides turba speciosius elidi aut in aliena contemptius quos officia domibus suis
evocant ut alienis foribus illidant [aut] hasta praetoris infami lucro et
quandoque suppuraturo exercet. 2 Quorundam otium occupatum est: in villa aut in
lecto suo in media solitudine quamvis ab omnibus recesserint sibi ipsi molesti
sunt: quorum non otiosa vita dicenda est sed desidiosa occupatio. Illum tu
otiosum vocas qui Corinthia paucorum furore pretiosa anxia subtilitate concinnat
et maiorem dierum partem in aeruginosis lamellis consumit? qui in ceromate (nam
pro facinus! ne Romanis quidem vitiis laboramus) spectator puerorum rixantium
sedet? qui iumentorum suorum greges in aetatum et colorum paria diducit ? qui
athletas novissimos pascit? 3 Quid? Illos otiosos vocas quibus apud tonsorem
multae horae transmittuntur dum decerpitur si quid proxima nocte succrevit dum
de singulis capillis in consilium itur dum aut disiecta coma restituitur aut
deficiens hinc atque illinc in frontem compellitur? Quomodo irascuntur si tonsor
paulo neglegentior fuit tamquam virum tonderet! Quomodo excandescunt si quid ex
iuba sua decisum est si quid extra ordinem iacuit nisi omnia in anulos suos
reciderunt! Quis est istorum qui non malit rem publicam turbari quam comam suam?
qui non sollicitior sit de capitis sui decore quam de salute? qui non comptior
esse malit quam honestior? Hos tu otiosos vocas inter pectinem speculumque
occupatos? 4 Quid illi qui in componendis audiendis discendis canticis operati
sunt dum vocem cuius rectum cursum natura et optimum et simplicissimum fecit in
flexus modulationis inertissimae torquent quorum digiti aliquod intra se carmen
metientes semper sonant quorum cum ad res serias etiam saepe tristes adhibiti
sunt exauditur tacita modulatio? Non habent isti otium sed iners negotium. 5
Conviuia me hercules horum non posuerim inter vacantia tempora cum videam quam
solliciti argentum ordinent quam diligenter exoletorum suorum tunicas succingant
quam suspensi sint quomodo aper a coco exeat qua celeritate signo dato glabri ad
ministeria discurrant quanta arte scindantur aves in frusta non enormia quam
curiose infelices pueruli ebriorum sputa detergeant: ex his elegantiae
lautitiaeque fama captatur et usque eo in omnes vitae secessus mala sua illos
sequuntur ut nec bibant sine ambitione nec edant. 6 Ne illos quidem inter
otiosos numeraveris qui sella se et lectica huc et illuc ferunt et ad
gestationum suarum quasi deserere illas non liceat horas occurrunt quos quando
lavari debeant quando natare quando cenare alius admonet: [et] usque eo nimio
delicati animi languore solvuntur ut per se scire non possint an esuriant. 7
Audio quendam ex delicatis (si modo deliciae vocandae sunt vitam et
consuetudinem humanam dediscere) cum ex balneo inter manus elatus et in sella
positus esset dixisse interrogando: "Iam sedeo?" Hunc tu ignorantem an sedeat
putas scire an vivat an videat an otiosus sit? Non facile dixerim utrum magis
miserear si hoc ignoravit an si ignorare se finxit. 8 Multarum quidem rerum
oblivionem sentiunt sed multarum et imitantur; quaedam vitia illos quasi
felicitatis argumenta delectant; nimis humilis et contempti hominis videtur
scire quid facias: i nunc et mimos multa mentiri ad exprobrandam luxuriam puta.
Plura me hercules praetereunt quam fingunt et tanta incredibilium vitiorum copia
ingenioso in hoc unum saeculo processit ut iam mimorum arguere possimus
neglegentiam. Esse aliquem qui usque eo deliciis interierit ut an sedeat alteri
credat! 9 Non est ergo hic otiosus aliud illi nomen imponas; aeger est immo
mortuus est; ille otiosus est cui otii sui et sensus est. Hic vero semivivus cui
ad intellegendos corporis sui habitus indice opus est quomodo potest hic ullius
temporis dominus esse?
XIII 1 Persequi singulos longum est quorum
aut latrunculi aut pila aut excoquendi in sole corporis cura consumpsere vitam.
Non sunt otiosi quorum voluptates multum negotii habent. Nam de illis nemo
dubitabit quin operose nihil agant qui litterarum inutilium studiis detinentur
quae iam apud Romanos quoque magna manus est. 2 Graecorum iste morbus fuit
quaerere quem numerum Ulixes remigum habuisset prior scripta esset Ilias an
Odyssia praeterea an eiusdem esset auctoris alia deinceps huius notae quae sive
contineas nihil tacitam conscientiam iuvant sive proferas non doctior videaris
sed molestior. 3 Ecce Romanos quoque invasit inane studium supervacua discendi;
his diebus audivi quendam referentem quae primus quisque ex Romanis ducibus
fecisset: primus navali proelio Duilius vicit primus Curius Dentatus in triumpho
duxit elephantos. Etiamnunc ista etsi ad veram gloriam non tendunt circa
civilium tamen operum exempla versantur; non est profutura talis scientia est
tamen quae nos speciosa rerum vanitate detineat. 4 Hoc quoque quaerentibus
remittamus quis Romanis primus persuaserit navem conscendere (Claudius is fuit
Caudex ob hoc ipsum appellatus quia plurium tabularum contextus caudex apud
antiquos vocatur unde publicae tabulae codices dicuntur et naves nunc quoque ex
antiqua consuetudine quae commeatus per Tiberim subvehunt codicariae vocantur) ;
5 sane et hoc ad rem pertineat quod Valerius Corvinus primus Messanam vicit et
primus ex familia Valeriorum urbis captae in se translato nomine Messana
appellatus est paulatimque vulgo permutante litteras Messala dictus: 6 num et
hoc cuiquam curare permittes quod primus L. Sulla in circo leones solutos dedit
cum alioquin alligati darentur ad conficiendos eos missis a rege Boccho
iaculatoribus? Et hoc sane remittatur: num et Pompeium primum in circo
elephantorum duodeviginti pugnam edidisse commissis more proelii noxiis
hominibus ad ullam rem bonam pertinet? Princeps civitatis et inter antiquos
principes (ut fama tradidit) bonitatis eximiae memorabile putavit spectaculi
genus novo more perdere homines. Depugnant? Parum est. Lancinantur? Parum est:
ingenti mole animalium exterantur! 7 Satius erat ista in oblivionem ire ne quis
postea potens disceret invideretque rei minime humanae. O quantum caliginis
mentibus nostris obicit magna felicitas! Ille se supra rerum naturam esse tunc
credidit cum tot miserorum hominum catervas sub alio caelo natis beluis obiceret
cum bellum inter tam disparia animalia committeret cum in conspectum populi
Romani multum sanguinis funderet mox plus ipsum fundere coacturus; at idem
postea Alexandrina perfidia deceptus ultimo mancipio transfodiendum se praebuit
tum demum intellecta inani iactatione cognominis sui. 8 Sed ut illo revertar
unde decessi et in eadem materia ostendam supervacuam quorundam diligentiam idem
narrabat Metellum victis in Sicilia Poenis triumphantem unum omnium Romanorum
ante currum centum et viginti captivos elephantos duxisse; Sullam ultimum
Romanorum protulisse pomerium quod numquam provinciali sed Italico agro
adquisito proferre moris apud antiquos fuit. Hoc scire magis prodest quam
Aventinum montem extra pomerium esse ut ille affirmabat propter alteram ex
duabus causis aut quod plebs eo secessisset aut quod Remo auspicante illo loco
aves non addixissent alia deinceps innumerabilia quae aut farta sunt mendaciis
aut similia? 9 Nam ut concedas omnia eos fide bona dicere ut ad praestationem
scribant tamen cuius ista errores minuent? cuius cupiditates prement? quem
fortiorem quem iustiorem quem liberaliorem facient? Dubitare se interim Fabianus
noster aiebat an satius esset nullis studiis admoveri quam his implicari.
XIV. 1 Soli omnium otiosi sunt qui sapientiae vacant soli vivunt;
nec enim suam tantum aetatem bene tuentur: omne aevum suo adiciunt; quicquid
annorum ante illos actum est illis adquisitum est. Nisi ingratissimi sumus illi
clarissimi sacrarum opinionum conditores nobis nati sunt nobis vitam
praeparaverunt. Ad res pulcherrimas ex tenebris ad lucem erutas alieno labore
deducimur; nullo nobis saeculo interdictum est in omnia admittimur et si
magnitudine animi egredi humanae imbecillitatis angustias libet multum per quod
spatiemur temporis est. 2 Disputare cum Socrate licet dubitare cum Carneade cum
Epicuro quiescere hominis naturam cum Stoicis vincere cum Cynicis excedere. Cum
rerum natura in consortium omnis aevi patiatur incedere quidni ab hoc exiguo et
caduco temporis transitu in illa toto nos demus animo quae immensa quae aeterna
sunt quae cum melioribus communia? 3 Isti qui per officia discursant qui se
aliosque inquietant cum bene insanierint cum omnium limina cotidie
perambulaverint nec ullas apertas fores praeterierint cum per diversissimas
domos meritoriam salutationem circumtulerint quotum quemque ex tam immensa et
variis cupiditatibus districta urbe poterunt videre? 4 Quam multi erunt quorum
illos aut somnus aut luxuria aut inhumanitas summoveat! Quam multi qui illos cum
diu torserint simulata festinatione transcurrant! Quam multi per refertum
clientibus atrium prodire vitabunt et per obscuros aedium aditus profugient
quasi non inhumanius sit decipere quam excludere! Quam multi hesterna crapula
semisomnes et graves illis miseris suum somnum rumpentibus ut alienum exspectent
vix allevatis labris insusurratum miliens nomen oscitatione superbissima
reddent! 5 Hos in veris officiis morari putamus licet dicant qui Zenonem qui
Pythagoran cotidie et Democritum ceterosque antistites bonarum artium qui
Aristotelen et Theophrastum volent habere quam familiarissimos. Nemo horum non
vacabit nemo non venientem ad se beatiorem amantiorem sui dimittet nemo quemquam
vacuis a se manibus abire patietur; nocte conveniri interdiu ab omnibus
mortalibus possunt.
XV. 1 Horum te mori nemo coget omnes docebunt;
horum nemo annos tuos conterit suos tibi contribuit; nullius ex his sermo
periculosus erit nullius amicitia capitalis nullius sumptuosa observatio. Feres
ex illis quicquid voles; per illos non stabit quominus quantum plurimum cupieris
haurias. 2 Quae illum felicitas quam pulchra senectus manet qui se in horum
clientelam contulit! Habebit cum quibus de minimis maximisque rebus deliberet
quos de se cotidie consulat a quibus audiat verum sine contumelia laudetur sine
adulatione ad quorum se similitudinem effingat. 3 Solemus dicere non fuisse in
nostra potestate quos sortiremur parentes forte nobis datos: bonis vero ad suum
arbitrium nasci licet. Nobilissimorum ingeniorum familiae sunt: elige in quam
adscisci velis; non in nomen tantum adoptaberis sed in ipsa bona quae non erunt
sordide nec maligne custodienda: maiora fient quo illa pluribus diviseris. 4 Hi
tibi dabunt ad aeternitatem iter et te in illum locum ex quo nemo deicitur
sublevabunt. Haec una ratio est extendendae mortalitatis immo in immortalitatem
vertendae. Honores monumenta quicquid aut decretis ambitio iussit aut operibus
exstruxit cito subruitur nihil non longa demolitur vetustas et movet; at iis
quae consecravit sapientia nocere non potest; nulla abolebit aetas nulla
deminuet; sequens ac deinde semper ulterior aliquid ad venerationem conferet
quoniam quidem in vicino versatur invidia simplicius longe posita miramur. 5
Sapientis ergo multum patet vita; non idem illum qui ceteros terminus cludit;
solus generis humani legibus solvitur; omnia illi saecula ut deo serviunt.
Transiit tempus aliquod? hoc recordatione comprendit; instat? hoc utitur;
venturum est? hoc praecipit. Longam illi vitam facit omnium temporum in unum
collatio.
