XVI. 1 Illorum brevissima ac sollicitissima aetas est qui praeteritorum
obliviscuntur praesentia neglegunt de futuro timent: cum ad extrema venerunt
sero intellegunt miseri tam diu se dum nihil agunt occupatos fuisse. 2 Nec est
quod hoc argumento probari putes longam illos agere vitam quia interdum mortem
invocant: vexat illos imprudentia incertis affectibus et incurrentibus in ipsa
quae metuunt; mortem saepe ideo optant quia timent. 3 Illud quoque argumentum
non est quod putes diu viventium quod saepe illis longus videtur dies quod dum
veniat condictum tempus cenae tarde ire horas queruntur; nam si quando illos
deseruerunt occupationes in otio relicti aestuant nec quomodo id disponant ut
extrahant sciunt. Itaque ad occupationem aliquam tendunt et quod interiacet omne
tempus grave est tam me hercules quam cum dies muneris gladiatorii edictus est
aut cum alicuius alterius vel spectaculi vel voluptatis exspectatur constitutum
transilire medios dies volunt. 4 Omnis illis speratae rei longa dilatio est; at
illud tempus quod amant breve est et praeceps breviusque multo suo vitio;
aliunde enim alio transfugiunt et consistere in una cupiditate non possunt. Non
sunt illis longi dies sed invisi; at contra quam exiguae noctes videntur quas in
complexu scortorum aut umo exigunt! 5 Inde etiam poetarum furor fabulis humanos
errores alentium quibus visus est Iuppiter voluptate concubitus delenitus
duplicasse noctem; quid aliud est vitia nostra incendere quam auctores illis
inscribere deos et dare morbo exemplo divinitatis excusatam licentiam? Possunt
istis non brevissimae videri noctes quas tam care mercantur? Diem noctis
exspectatione perdunt noctem lucis metu.
XVII 1 Ipsae voluptates
eorum trepidae et variis terroribus inquietae sunt subitque cum maxime
exsultantis sollicita cogitatio: "Haec quam diu?" Ab hoc affectu reges suam
flevere potentiam nec illos magnitudo fortunae suae delectavit sed venturus
aliquando finis exterruit. 2 Cum per magna camporum spatia porrigeret exercitum
nec numerum eius sed mensuram comprenderet Persarum rex insolentissimus lacrimas
profudit quod intra centum annos nemo ex tanta iuventute superfuturus esset; at
illis admoturus erat fatum ipse qui flebat perditurusque alios in mari alios in
terra alios proelio alios fuga et intra exiguum tempus consumpturus illos quibus
centesimum annum timebat. 3 Quid quod gaudia quoque eorum trepida sunt? Non enim
solidis causis innituntur sed eadem qua oriuntur vanitate turbantur. Qualia
autem putas esse tempora etiam ipsorum confessione misera cum haec quoque quibus
se attollunt et super hominem efferunt parum sincera sint? 4 Maxima quaeque bona
sollicita sunt nec ulli fortunae minus bene quam optimae creditur; alia
felicitate ad tuendam felicitatem opus est et pro ipsis quae successere votis
vota facienda sunt. Omne enim quod fortuito obvenit instabile est: quod altius
surrexerit opportunius est in occasum. Neminem porro casura delectant;
miserrimam ergo necesse est non tantum brevissimam vitam esse eorum qui magno
parant labore quod maiore possideant. 5 Operose assequuntur quae volunt anxii
tenent quae assecuti sunt; nulla interim numquam amplius redituri temporis ratio
est: novae occupationes veteribus substituuntur spes spem excitat ambitionem
ambitio. Miseriarum non finis quaeritur sed materia mutatur. Nostri nos honores
torserunt? plus temporis alieni auferunt; candidati laborare desiimus?
suffragatores incipimus; accusandi deposuimus molestiam? iudicandi nanciscimur;
iudex desiit esse? quaesitor est; alienorum bonorum mercennaria procuratione
consenuit? suis opibus distinetur. 6 Marium caliga dimisit? consulatus exercet;
Quintius dictaturam properat pervadere? ab aratro revocabitur. Ibit in Poenos
nondum tantae maturus rei Scipio; victor Hannibalis victor Antiochi sui
consulatus decus fraterni sponsor ni per ipsum mora esset cum Iove reponeretur:
civiles servatorem agitabunt seditiones et post fastiditos a iuvene diis aequos
honores iam senem contumacis exilii delectabit ambitio. Numquam derunt vel
felices vel miserae sollicitudinis causae; per occupationes vita trudetur; otium
numquam agetur semper optabitur.
XVIII. 1 Excerpe itaque te vulgo
Pauline carissime et in tranquilliorem portum non pro aetatis spatio iactatus
tandem recede. Cogita quot fluctus subieris quot tempestates partim privatas
sustinueris partim publicas in te converteris; satis iam per laboriosa et
inquieta documenta exhibita virtus est; experire quid in otio faciat. Maior pars
aetatis certe melior rei publicae datast: aliquid temporis tui sume etiam tibi.
2 Nec te ad segnem aut inertem quietem voco non ut somno et caris turbae
voluptatibus quicquid est in te indolis vividae mergas; non est istud
adquiescere: invenies maiora omnibus adhuc strenue tractatis operibus quae
repositus et securus agites. 3 Tu quidem orbis terrarum rationes administras tam
abstinenter quam alienas tam diligenter quam tuas tam religiose quam publicas.
In officio amorem consequeris in quo odium vitare difficile est; sed tamen mihi
crede satius est vitae suae rationem quam frumenti publici nosse. 4 Istum animi
vigorem rerum maximarum capacissimum a ministerio honorifico quidem sed parum ad
beatam vitam apto revoca et cogita non id egisse te ab aetate prima omni cultu
studiorum liberalium ut tibi multa milia frumenti bene committerentur; maius
quiddam et altius de te promiseras. Non derunt et frugalitatis exactae homines
et laboriosae operae; tanto aptiora [ex]portandis oneribus tarda iumenta sunt
quam nobiles equi quorum generosam pernicitatem quis umquam gravi sarcina
pressit? Cogita praeterea quantum sollicitudinis sit ad tantam te molem obicere:
cum ventre tibi humano negotium est; nec rationem patitur nec aequitate
mitigatur nec ulla prece flectitur populus esuriens. Modo modo intra paucos
illos dies quibus C. Caesar periit (si quis inferis sensus est) hoc gravissime
ferens quod decedebat populo Romano superstite septem aut octo certe dierum
cibaria superesse! Dum ille pontes navibus iungit et viribus imperi ludit aderat
ultimum malorum obsessis quoque alimentorum egestas; exitio paene ac fame
constitit et quae famem sequitur rerum omnium ruina furiosi et externi et
infeliciter superbi regis imitatio. 6 Quem tunc animum habuerunt illi quibus
erat mandata frumenti publici cura saxa ferrum ignes Gaium excepturi? Summa
dissimulatione tantum inter viscera latentis mali tegebant cum ratione scilicet:
quaedam enim ignorantibus aegris curanda sunt causa multis moriendi fuit morbum
suum nosse.
XIX. 1 Recipe te ad haec tranquilliora tutiora maiora!
Simile tu putas esse utrum cures ut incorruptum et a fraude advehentium et a
neglegentia frumentum transfundatur in horrea ne concepto umore vitietur et
concalescat ut ad mensuram pondusque respondeat an ad haec sacra et sublimia
accedas sciturus quae materia sit dei quae voluptas quae condicio quae forma;
quis animum tuum casus exspectet; ubi nos a corporibus dimissos natura componat;
quid sit quod huius mundi gravissima quaeque in medio sustineat supra levia
suspendat in summum ignem ferat sidera vicibus suis excitet; cetera deinceps
ingentibus plena miraculis? 2 Vis tu relicto solo mente ad ista respicere! Nunc
dum calet sanguis vigentibus ad meliora eundum est. Exspectat te in hoc genere
vitae multum bonarum artium amor virtutum atque usus cupiditatum oblivio vivendi
ac moriendi scientia alta rerum quies.
XX. 1 Omnium quidem
occupatorum condicio misera est eorum tamen miserrima qui ne suis quidem
laborant occupationibus ad alienum dormiunt somnum ad alienum ambulant gradum
amare et odisse res omnium liberrimas iubentur. Hi si volent scire quam brevis
ipsorum vita sit cogitent ex quota parte sua sit. 2 Cum videris itaque
praetextam saepe iam sumptam cum celebre in foro nomen ne invideris: ista vitae
damno parantur. Ut unus ab illis numeretur annus omnis annos suos conterent.
Quosdam antequam in summum ambitionis eniterentur inter prima luctantis aetas
reliquit; quosdam cum in consummationem dignitatis per mille indignitates
erepsissent misera subiit cogitatio laborasse ipsos in titulum sepulcri;
quorundam ultima senectus dum in novas spes ut iuventa disponitur inter conatus
magnos et improbos invalida defecit. 3 Foedus ille quem in iudicio pro
ignotissimis litigatoribus grandem natu et imperitae coronae assensiones
captantem spiritus liquit; turpis ille qui vivendo lassus citius quam laborando
inter ipsa officia collapsus est; turpis quem accipiendis immorientem rationibus
diu tractus risit heres. 4 Praeterire quod mihi occurrit exemplum non possum:
Turannius fuit exactae diligentiae senex qui post annum nonagesimum cum
vacationem procurationis ab C. Caesare ultro accepisset componi se in lecto et
velut exanimem a circumstante familia plangi iussit. Lugebat domus otium domini
senis nec finivit ante tristitiam quam labor illi suus restitutus est. Adeone
iuvat occupatum mori? 5 Idem plerisque animus est; diutius cupiditas illis
laboris quam facultas est; cum imbecillitate corporis pugnant senectutem ipsam
nullo alio nomine gravem iudicant quam quod illos seponit. Lex a quinquagesimo
anno militem non legit a sexagesimo senatorem non citat: difficilius homines a
se otium impetrant quam a lege. 6 Interim dum rapiuntur et rapiunt dum alter
alterius quietem rumpit dum mutuo miseri sunt vita est sine fructu sine
voluptate sine ullo profectu animi; nemo in conspicuo mortem habet nemo non
procul spes intendit quidam vero disponunt etiam illa quae ultra vitam sunt
magnas moles sepulcrorum et operum publicorum dedicationes et ad rogum munera et
ambitiosas exsequias. At me hercules istorum funera tamquam minimum vixerint ad
faces et cereos ducenda sunt.
